Gsterilen sonular: 1 ile 3 ve 3

Konu: Krtlerin Trkl 3

  1. #1

    Krtlerin Trkl 3

     
    bitkisel tedavi
       
    ) Osmanl Fethinden nce Krtlerin Trke Kii Adlar :

    Osmanllar, I.Sulatan Selim anda 1515te eski Ak koyunlu bakenti Kara Amid ehrinin, ii ah amilden yz evirip Snni mezhebine ve Anadolu Trk Birliine bal kalmak istemesi zerine, Murat Irma boyunun batdaki yars ile, Van Glne kadar Frat dousunu ve Yukar Dicle blgesini fethedilince, 1516da eski Ak koyunlu Vezirlerinden byk bilgin Bitlisli Molla drisin gayretleriyle buralardaki Krt boy ve oymaklarn da, milli birlik ve btnlmze kattlar. imdiki Tunceliden Musul Blgesine kadar ki Frat dousunu, merkezi Kara Amid olan Diyarbekir Eyaleti ad altnda 12 sancakl bir Belerbelik yaptlar. Bu geni eyaletin 1518 ylnda tutulan ilk Osmanl Tahrir Defteri, bugn elimizdedir

    stanbulda Babakanlk arivinde bulunan Diyarbekir Eyaleti Tahrir Defterinde, yerlerine ve boy ile oymaklarna da iaret edilen vergi deyen erkek Krtlerin Trke adlarn kararak, Ekim 1961 tarihli Trk Dili dergisinin 121. saysnda neretmitik. 1518 ylnda yazlan Krtlerdeki bu erkek Trke adlarnn bir takm, milli folklor ve gelenee gre verilmi olduundan, onlarn Osmanl Fethinden nceleri ve Ak koyunlular (1401-1507) anda da, Trkeyi bildiklerini ve konutuklarn gstermektedir. Anlan Trk Dili saysnda kyleri ile boy ve oymaklar belirtilen bu erkek adlarn alfabe srasyla sunuyorum; bunlardan yzlercesi, mkerrer olarak baka yerlerdeki Krtler tarafndan da kullanlmtr:

    Aa, Alman, Altun, Artuk, Ay domu, Balam, Bayram, Budak, Bulduk, Bulmu, Dengiz, Doan, Durak, Gbek, Gndomu, Gvendik, Kara, Karaca, Karahan, Karaman, Kl, Krzu (Krz&#305, Koca, Korkut, Keri, Kulu, Kutlu domu, Kurt, Mamlu, Mente, Saru, Sarubek, Satlm, Savc, Sevndk, engeldi, Tanrverdi, Tanrvermi, Tatar, Temr, Temrde, Tokmak, Tosun, Tremi, Tural, Tutu, Trkan,Trkeri, Ulus, Umut, Uslu, Yamur, Yoleri. Bunlardan siyah yazlan 25 ad, milli Trk folklor ve geleneine gre verilmi olanlardr ki, bugn de halk arasnda bu adet ve inana grmekteyiz.

    eref name bata olmak zere, eski kaynaklarda geen Osmanl fethinden nceki Krt beleri ve hanedanlarnn Trke adlar da, bu uurda misal gsterilecek gzel delillerdir.

    D) Krtlerdeki Aile ve Beie Ait szlerin ou Trkedir :
    Dil Blmmzn banda arz edilen 337-642 yllar arasnda, asr sren Ate tapc Sasanl ran istila ve basks, Dicle Krtlerinin aile ve beik yaayna kadar pek tesir edemediinden, bunlara ait szlerin ou Trke ve en eski biimiyle bile kalabilmitir.

    Ana, baba, oul, kz, amuca, ihtiyar, gelin, z, vey anlamlarndaki aile ve beie ait szlerin, ran dillerinden ayrlp tek ve hep Trke oluu, Krtlerin dilinin kkn ve zn gstermektedir. Bunlar, adlarn andmz basl drt szlk ile halk arasndan derlediklerimize gre, alfabe srasyla grelim:

    Aa (bundan agati=aalk), apo (amuca,Gktrkler, Uygurlar ve Seluklardaki apa ve bugn Yakutlar ile Kazak-Krgzlardaki, babann kardei anlamna apaa ile birdir), ana (kk, kaynak, mene), bab/bav/bawo/bawek/babik (baba),balduz/baltuz (baldz),bala/bale (bala,yavru, bundan bala-bun=yavrulamak),ba (reis,bakan),balkh (balk, gelinlik kza verilen arlk,kaln&#287, beg (be,begi/begiti=belik), beik/piik (beik), boy (byk gebe birlii ve aileler akrabal&#305,buk/buge (gelin,aatay ve Kazak Trkelerinde bige/biyge, Kazanllarda bige/bike),buluk (blk, aileler topluluu, familya),elebi, cukh / ucukh / ocukh (ocuk), dadu /dad (dad / stanas&#305, da/di/de/daye (taya/daya,ana ;Trkedeki tay / day ve tay-eze / tiy-eze / tey-zedeyimlerinde de grlr) dirnek / dirnak (dernek,aile toplants&#305, duvakh (duvak), dere-beg, egit / agit (yiit), emcek (bebein emdii, meme), emzik / emzuk (lohusa memesi), gerdek (gerdek-bun=gerdek olma), khan (aa ve beden daha byk rtbeli kii), khanim / khanum (hanm), khatun,khat/khati (teyze,sayg gerekn kadn),khzan (kalabalk,yoksul aile), khzm / khasu / khuzm (hsm), khél (él, oymak ve boylar birlii,byk kalabalk ;bundan khélya-buke=gelin aday&#305,khoce (hoca), kal/kal/kalik/kalo (Kagarlnn anlad gibi kal =yal kii,ihtiyar), kalan/kalim/khalnd (kalng,kza verilen arlk)kako/kek/keké/keko (aabey,dada,efe ;Uygur ve Karapapaklarda kaga/kaa), karava (cariye), karaba (kei, banda kara rt bulunmasndan),ke/kae/ga (kz;in kaynaklarnda da bu anlama, Hunlarda ktsu), kz/kzé (kz,bakire;bundan kzik /kz-olan=gen kz,bakire),kok (soy kk, baba tarafndan akraba olanlar,mene)kol/kole (kle), kuek/kuik/kiik/geek/giik (kk ucuk),leer (arsz kadn,srtk),memik (meme), meme(mama,ocuk mamas&#305, obe (oba), obe-ba, oca/ocak (evliya soyundan aile,ocak,pir -evi),ocakh-kor (krocak, oulsuz aile),oge/ogey(vey),olan,ol (oul), olda (yolda,ayn mezhebe mensup olanlar), oymakh (oymak,aileler birlii), pi/piik (pi,babas belirsiz),piuk (buuk, yaa kk), sobe/suboy (a getii halde evlenmeyen, serseri bekar, suboy), enlik (meskun ve ahalisi olan yer), tarkhan / terkhen (tarhan,imtiyazl kii veya aile; terkhani=tarhanlk), ta/takh (adrlar veya evler topluluu, mahalle, ta&#287, tire (kk oymak,tire), titun/tutum (ttn,aile oca,hane, oca tten ev),zengin/zengn (zengni-zenginlik).

    Bu ksa misallerden de anlalyor ki, yabanc tesirlerin en az girebildii, aile oca ile beie ait Krtedeki szlerin %80den ou, Trke ve Ouz azndan gelir.

    E) Krtlerdeki Hayvan Adlarnn ou Trkedir :
    Geimlerini teden beri hayvanclkla salayan ve ou gebe veya yaylak-klak olan Krtlerde deveden gveye kadarki hayvan adlarnn %80den ounun Trke olduunu gryoruz. Bunu, u rneklerden anlamaktayz:

    Akhta (di, aktalanm&#351, alaa (beygir,deersiz at; bu sz Trkeden Rusaya da gemitir), ankt (angut), aykhir (aygr), eslan (arslan), bak (Kagarlda da geer, kurbaa), palakh (balak,ay yavrusu),beleban (balaban), baran/beran (ok eski ve unutulmu szlerden : ko, erkek koyun), bayeku (bayku&#351, badew (bidev, kheylan at), banik/belen (benek), bisrek (erkek deve,bura), bizaw (buza&#305, bocik (bcek), bokhe (boa), burge (Kagarlda da geer: pire),elek/elenk(nek;Y-nin bata ve N-Lnin ortada deimesi ile yenek/yinekten) ceren/céyran(eren/ceylan), cuce/cucik (civciv), ekal (akal), ekurge (ekirge), elaan (alagan,atmaca),epu (epi,iki yanda dii kei),il (keklikten kk av kuu),iwik (sere, Kazakadaki pk),iyan/ayan,cokha (oka, domuz yavrusu), dane (dana), dawar,dewe,dokhan (doan, avc ku&#351, duge (dve),durne (turna), enuk(enik, et yiyen memeli hayvan yavrusu),erke(erkek kei), férik/hirik (Ouz namelerde de geen ufak kuyruklu ve kk gvdeli, eti pek makbul koyun),hoge(ge), khotik (koduk/kotuk,spa), kanukh (kanck, eti yenmeyen memeli hayvann diisi),kantr (katr), karkar(karga), karlekun(karlanku,krlang),kartal,kanz(kaz), kepenek(kelebek), krgo(krg, uarken kulara sokulup bir kanadn kran, kk ve yaman bir avc ku&#351, ksr,koek (kek,deve yavrusu), kolik (klk, boynuzu kmayan koyun veya sr), kopek (cins kpek), korpe(krpe), koze(koza), kuik (fina kpek,yaltak&#305, ku (kuu), kulin (kulun, kulin-bun = kulunlama,at ve eein dourmas&#305, kurik (krk, at veya eein st emen yavrusu), ku,kwik (geyik), lan/lain (en byk kartal, yaln kuu), leklek/leglek,mal (bykba hayvan), maye,meye (maya,dii deve), perekh (barak, ty uzun ve makbul kpek), pelez (palaz, kaz yavrusu),pisik,piik (kedi sznn Trkesi), sirke,sone(sona,yaban rdei), sulk (slk), iek(iki yandaki dii koyun), tamazlukh (damzlk), terlan (gzleri gzel bir avc ku&#351, tirtil/tirtir(trtl), tokhli(toklu,alt ayla bir ya arasndaki koyun), Tor(ku ve balk a&#305, toy (yaban hindisi,toy-toklu), tule (ksa tyl baya kpek,it),werdek (rdek), epelakh (yapalak,puhu kuu).

    F) Krtlerde Yaayan Unutulmu Eski-Trke Szler :
    Bugn Azerbaycan, ran, Irak, Suriye, ve Trkiyede Krtlere komu olup, Trke konuanlarn unuttuu veya bilmedii, ok eski Trke szlerin Krt lehelerinde yaamas, Krtenin karmadan nceki asln gsterir. Petersburgda Krte-Franszca, stanbulda Krte-Arapa ve Moskovada Krte-Rusa basldn arz ettiimiz,adlar anlan drt szlkten derleyip, halktan da sorup rendiimiz, 20den ok eski Trke szler, bu uurda ok dikkate deer ve maziye k tutan rneklerdir. Ne yazk ki, Krtlerdeki bu canl szler, Trkolog ve Trk Dili Aratrclarnn dikkatini henz ekmemi olup, el srlmemi bir maden yata deerini tar...

    Bizim bulup derleyebildiimiz Krtedeki unutulmu eski Trke szler ile bir sonek, unlardr:

    1-AMAN, ama, gaye ve hedef, Sondaki sesinin, Yenisey ve Orkun yazlarnda da grlen eski Trkedeki N ifte sesine evrildiini, biraz nce grmtk.

    2-APO, amuca, babann kardei demektir.Gktrklerde ve Seluklularda apa,Sibir ile Orta Asya Trklerinde apa/apaadr. stanbul azndaki emice ve emi deyimi, Arapa ammiden bozmadr ; Trkesi apadr.Krtler, apo biiminde yaata gelmilerdir.

    3-BAK, Kurbaa, Kagarlda bu ad ayn anlamda geer. Dilimizde kur-baa, tos-baa/ kaplum-baa, cr-baa (ayr kurbaas&#305adlar sonlarndaki baa/baga sz ile ilgilidir.

    4-BAN / BAN, da tepesi, at, tavan, konan st kat anlamlarnda kullanlr. Dede Korkut Kitab ile Ak koyunlularn resmi tarihi Kiab-i Diyarbekriyyenin banda da, Ouzca bir deyim olarak doksan balu a ban-ev (yksek-otak), a ban-ev(ak ayvanl ev) deyimlerinde geer. Kpak/Kuman Trkleri ile Macarlardaki ulu-be; yksek-hakim anlamnda kullanlan ve okluk ekiyle banat deyimleri de, bununla ilgili ve yksek, yukar, stn anlamlarndan gelmedir.Krmanlar ile Zazalarca ok kullanlr.

    5-BARAN / BERAN, ko, erkek ve burulmam koyun demektir. Eski Bulgar Trklerinin bir bl Anadoluda yaayp, Ayalu oyma ile birlikte adlar belgelerde anlan Beren-di (beren-li) boyu ile, 915te yazlan Taberinin eserinde, Horasann kuzey kesiminde yaad anlan Baranl Trkleri adnda, Van Gl kuzeyinde ve batsndaki Ahlat, Bitlis, Mu, Erci, blgelerinin hakimi Kara koyunlularn Hanlar karan boyu Baranluda da, bu sz grmekteyiz. Bugn Bakurtlu ve Kazanllar, erkek kuzuya, beren diyorlar.

    6-BETK / BTK / PTK, kutlu yaz, muska, hamail. Gktrkede bitig yaz, yazl nesne anlamnda geer. Biti-mek / beti-mek yazmak, kitap dzmek demekti.

    7-BUK / BUKE / BUGE, gelin, nikahl kz. aatay ve Kazan Trkleri aznda, bige / bike / bike deyimleri de bu anlamdadr.

    8-ER / CIR, trk, yr. Eski Trkedeki yr (masdar yr-lamak=trk sylemek, makamla ark armak) sznn Kpak, Kazak ve Dastanda Alburuz / Mengtav evresindeki Kara ay Balkar azlarndaki (cer-yer, clk-ylk, ceti-yedi szleri) gibi Y-C deiiminden, cr biimindeki szn Krtlerin atalar dilinde kullanldn gsterir. (elek / celek / elenk = inek szde byledir. irak: trkl hikaye.

    9-YA / YE, da, tepe, Kuzeydou Sibirdeki Yakut Trklerinde bu anlamdaki ta (=ormanl da&#287 ve Azerbaycan ile Dou Anadoluda, harman biten ekinin tahl ile saman ayrlmak zere, yelin eiine dikey olarak yn edilmesinin ad olan t ile ilgilidir.

    10-DOL, Zaza aznca deniz, gl (siverekte Karaca dadaki Dol-a Guni = Kanl Gl adnda da geer). Gktrkler ile Uygarlarda, tuluy = deniz, ulu gl.

    11-ERMAN, erme, ufuk, gaye. Bunda da, sonuncu sesinin, Ouzlarn dil zelliinden Nye evrildiine, nceden iaret etmitik.

    12-GUR / KUR / GURO, oul, olan, erkek ocuk anlamna tek szdr. Gktrkedeki ur / ur (erkek ocuk, oul), ur-lamak (Kagarlda erkek ocuk / oul dourmak) ve ur- u / ur-uk (nesil, uak, oullar, ulustan byk boylar birlii) deyimlerinin kkndeki ur / ur sznn bana, nceden iaret ettiimiz gibi, Ouz cann zelliinden gelen, baa K/G sesi eklenmesinden ibarettir. Bu bakmdan Krtlerdeki bu eski sz, ok dikkate deer.

    13-HOMAY, Zazalarda Tanr, Allah anlamna tek szdr. Gktrkede koruyucu Tanr Omay / Umay dan ibaret olup, Ouzluktan gelme zellikten bana bir H sesi eklenmitir. (Devlet Kuu anlamndaki Huma ve Devlet/Saltanat anlamndaki Humayun deyimi de, bununla ilgilidir.)

    14-KAL / KL/ KALK, yal, ihtiyar, Kagarldaki, yal kii anlamna geen kaldan ibarettir.

    15-KEK / KEKE / KAKO, aabeyi, dada, efe, evin by erkek. Sibir Trklerinde kek, Uygur ve Kara papak (Boral Kazak)larda kaga/Kaa, evin by erkek, aabeyi. Kagarlda kek-mek er, ite pimi kii, tecrbeli ve ehil adam. Yakutlarda keke, parlak gkyznn hakimi. Dicle Krtlerinde bu deyimin yaamas da, ok mhimdir.

    16-KON, adr, oba, re-kon, kara-adr, kl-adr. aatay aznda kon deyimi mesken, meva, ini-t yeri anlamna geer. Dilimizdeki kon-mak ve kon-ak sznn kknde yaar.

    17-KURT / KRT, ksa, gdk kagarlda bu anlama, krt sz vardr. Ksa kollu veya ksa etekli kaftana da, kurt/Krt derler. Hazar Trklerindeki ksa anlamna kurt sz, Rusaya da gemitir.(kurtuka=ksa kaftan szndeki gibi)

    18-KO / KE / K, aile adlar sonuna eklenen ve ciim/cm gibi sevgi ve yaknlk bildiren bir ektir. Krtede bawu-ko babacm; kal-ki / kali-ki dedeciim, ihtiyarck; daye-ke anacm gibi. Kagarlda, k=hsmlk bildiren adlarn sonuna gelip, acma ile sevme anlatan bir edattr, ata-k=ata-cm gibi, deniliyor.

    19-KWG / KVK, rkek hayvan, Yabani vahi. Gktrke geyik = yabani / av hayvan, geyik. Kagarlda, keyik = yabani; keyik-skt =yabani st aac diye anlr.

    20-LE / LO, insan adlar sonuna gelip, bira / bire, be, hey, yahu anlamn verir. Kadnlar iin le ve erkekler iin lo kullanlr. Faté lé = Fatma be / bra Fatma, Memo lo = bire Mehmet, gibi, Kagarl, Trklerden yalnz Ouzlarn kulland byle bir edat iin, unlar yazyor. LA sonekini Ouzlar kullanr; iin bittiini gsteren bir edattr: ol bard la = o vard / gitti be, ol keldi la = o geldi yahu szleri gibi.

    21- TOPRAK / DORAKH, peynir,kelek.Farsadan dilimize giren peynirin Trkesidir. Bu torak, ok eski bir Trke sz olup, Avarlar veya Hazarlardan Rusaya, Polenezceye ve Dou gney Baltk dillerine de peynir anlamna tvarog ve benzeri biimlerde gemitir.

    22- TORIN / TORN, asilzade, soylu kadn veya erkek, eski beler ailesinden gelenlerin sfat. VI. Yzylda Kafkaslar kuzeyinden dil (Volga) boyuna ve bir kolu Tuna blgesine gen Bulgar Trklerindeki turun deyimini Trkologlar, Gktrkler ile Avarlarda grlen yksek rtbeli, vali gibi makam ve unvan anlamna gelen tudundan ibaret sayarlar. Uygurlardaki tzn/tzn unvan da, eski tudundan gelme olup, soylu-soplu-asil ve necip kii; Kazak Trkesinde, tr / tre deyimi, asilzade, yksek rtbeli, yce soylu anlamnadr. Kagarl diyor ki, tarm: Tiginlere ve Afrasyab soyundan gelen hatunlara ve bunlarn byk-kk ocuklarna kar sylenen bir kelimedir; ne kadar byk olursa olsun, Hakanl (yani, Kara hanl devletini kuran slale)Hanlarnn oullarndan bakasna, byle hitap edilmez. Biraz sonra Eski Destanlar ve Folklor bahsimizde greceimiz gibi, kendilerini Afrasyab soyundan sayan Krtler/Krmanlarn , torn/torin deyimini, gerekten be soyundan gelen (kadn,erkek,ocuk fark gzetmeden) kiiler iin kullanmas, onlarn Saka (skit) Trklerine kan atalarndan kalma, bir milli treden geliyor.

    23-okluk bildiren T soneki. Gktrk yaztlarnda : Tark-at (Tarkan/Tarhan), Tig-it (Tigin) Og(u)l-t (olan, oullar) gibi deyimlerin sonundaki T sonekinin, imdiki ler/lar gibi, okluk bildirdii anlalmtr. Ouzlarn Bay-at boyunun, Bay-an (Baylar, zenginler ve bol nimetler) biimi de vardr. Milattan nceki Sakalarn Yunanca kaynaklarda anlan uruk ve boy adlarndan : Skyt (ik-it), Sokolot (Sekel-ler), Masa ket (Masak-lar), Barulat (Barula-lar), Tarkit (Tark-lar) gibi deyimlerde de, T sonekinin okluk belirttii tespit edilmitir. Altayl kolundan Mongol / Mogol kavmnda da bugne dein T soneki, okluk/cemi edat olarak kullanldndan, birtakm Trk uruk ve boylar da, buna gre anlmtr : Alpaut / Alpavut (Alpaklar), Oyrat (Oygur / Uygurlar), Televt / Telengut (Teleng-ler) gibi

    Dicle Krtlerinde de T sonekinin, okluk belirten edat olarak kullanldn grmekteyiz: ada-et (ada-lar), aa-v-at (aa-lar), baat (ba-lar,baheler), khélat (bana kh eklenmi el-at = él-ler, boylar birlii), emed / emet (em-ler / ay-lar, kk rmaklar), hespet (bana h eklenmi esb-et =esb-ler, at-lar), yar-et (yar-lar / yar-an, dostluklar) gibi. n Asyadaki ran, Irak, Azerbaycan ve Trkiyede Trke konuanlarn oktan unuttuklar bu okluk bildiren T sonekinin, Krmanlar/Dicle Krtleri arasnda kullanla gelmesi, bunlarn Hint-Avrupal / ndogermen veya ranl kolundan gelmedikleri ve Orta Asyal, Altayllar soyundan indiklerinin, dillerinde yaayan salam delilidir.

    Bizim Bulabildiimiz Krtlerde yaayan eski Trke szlerin, bu 23 saysndan ok olduu, muhakkaktr. Fakat bunlar bile, teki Yenisey, Bat Trkistan, Dastan-Macar/Tuna boyu ve Kr-Aras Boylar gibi drt ayr lkede yaayan anadili Trke Krt uruklar ile soyda olan Dicle Krtlerinin, 337-642 arasnda 300 yldan ok sren Ate tapc Sasanl-ran istila ve basksndan nceleri, Trke konutuklarn gstermeye yeter.

    Muhterem Dinleyiciler, Asya ile Avrupann grdmz teki drt blgesindekiler gibi, Dicle Krtlerinin Trkl ve Ouzlardan geldii, o kadar gerek ve zldr k bunu bir menura (yeni ad ile, prizmaya) benzetecek olursak, hangi yznden ve ynnden baklrda baklsn, ayn varl, ayn gerei, ayn birlik ve beraberlii gsterir. Yeter ki bu baklar, ilmin nda ve gereki gzlerle olsun. Fakat, bu i, yabanclarn kastl yayn ve propagandalarnn sat puslu-dumanl bir bulutum arkasndan ve aldatp yanltc gzlklerle olursa, geree ulalamaz.... rndan kar!...

    III. BLM : teki Sosyal Bilimler Bakmndan Krtlerin TrklKonferansmza bitirmeden nce , Tarih ve Dil bakmlarndan yaplan btn aratrma ve bulularn, amaz bir gerek olarak, Dicle Krtlerinin de , teki drt ayr lkelerdeki Krtler gibi, Trkln ortaya koyduunu arz ettikten sonra; bu uurda, soylar ve kkleri gstermeye yarayan teki ilim dallar ynnden de, Krtlerin incelenmesine, ksaca dokunacaz. Antropoloji, Etnografya / Etnoloji ve Milli Destanlar ile Folklor bakmlarndan ve bu ilimlerin usulleriyle de, Krtler tetkik edilince, ayn sonuca, ayn geree varlmaktadr. Bunlara da, ksaca dokunalm.

    A ) Antropoloji Bakmndan Krtler :
    Eskiden kavmiyat dediimiz antropoloji, insann gvde ve d yapsn, bilhassa kafatasn inceleyerek, soyu ile kkn aratrp, ortaya karmaya yarar. Bu bakmdan Dicle Krtlerinin de, btn Trkler gibi %85ten ou yuvarlak bal (braki-sefal) olup, melezlememi z ranl / Farslar ve Hint Avrupallar (Aryaniler) ile Sami rktan Araplar gibi, uzun bal (doliko-sefal) deildirler. Ancak, orta bal (mezo-sefal) ve uzun bal (doliko sefal) Krtlerin says %15 kadar olup, bu nispet Bat Trkistan ve Trkiyedeki Trkmenler ile Yrklerde de grlmektedir. Krtlerin Trkmen tipinde olduklarna V.Minorskyde 1927 ylnda slam Ansiklopedisinde yazd Krtler makalesinde iaret etmitir.

    Krman Krtlerinin antropoloji vasfna dokunan rahmetli Ziya Gk alp, 1923te Diyarbakrda kard Kk Mecmua daki bir yazsnda diyor ki, bir kyl Krt ile Trkmeni, konuturmadka, d grnnden (tipinden) ayrdetmek , imkanszdr Milli Mcadelemiz srasnda yabanc propagandalara ve emperyalistlerin yemlemelerine kaplarak, Suriyeye kaan ve Bedir hanilerin Celadet ile Kam uran gibi gerekten yurt ve millet haini satlm kardeleri ile ibirlii edip, onlara uyarak yaynlar yapan Erganili doktor kr Mehmet Sekban, sonradan ngiltere idaresindeki Iraka gitmi ve Kerkk ile Sleymaniyede muayenehane aarak, tabiplik yapmtr. Erganili Dr.M.kr Sekban, sonradan bu yaptklarndan ve geree aykr yaynlarndan piman olarak, doru yola girince, 1933te Pariste nerettii Krt Meselesi adl Franszca kitabnda, Krtlerin soyu-sopu hakkndaki gerekleri, itiraf etmitir. ttihadclar zamannda Ergani Sanca Mebusluuna adaylktaki rakibi Ziya Gkalpin, 1923te yazdklarndan habersiz olarak Dr.M.kr Sekban, 1933te kan La Question Kurd adl kitabnda, Krtlerin antropoloji vasflarnn Trkmenler ile bir olduunu, yle belirtiyor : Operatr olarak, on yl Irakn Kerkk ve Sleymaniye ehirlerinde muayenehane ilettim. Bu srada bana gelen hastalar, konuturmadka, Krt m, Trkman m diye asla, ayredemedim. nk, ayr adlardaki bu iki kavim da, ayn tipte ve bir kkten gelme Turanl rktandrlar.

    Biz de, antropolojinin inceliklerini bilip gzetmeye lzum kalmadan, bu gerei gzlerimizle grmyor muyuz. Orduda bir Mehmetii veya kyde-kentte, ar-pazardaki bir Krt ile bir Yerli veya Trkman, konumadan tiplerine bakarak, tanmamza imkan var mdr? Bir sosyolog olarak Ziya Gkalp diyor ki, Krtler ile Trklerdeki bu d grn ile gvdedeki benzerlik, ruh ile duygularda da birlik ve ayniliin delilidir. Evliya Celebinin de dikkatini eken, Krtlerde, ekseriyetle gvdenin ok kll oluu ve sakal byn grl ile salarn erkenden aarmas, Trkmenler ile Dastandan gelme Karapapaklarda da grlmektedir. Ksacas, kafatas, yz izgileri, boy-bos ve gvde yaps bakmndan Krtler uruundan olanlar ile, Orta Asya Trkmenleri ve Azerbaycan ile Trkiyedeki Yerli, Terekeme, Kara papak, Yrk, Tahtac, Maval, Manav gibi trl uruk ve boy adlar ile tannan insanlar arasnda, bir fark ve ayrlk yoktur, seilemez

    B ) Etnografya ve Etimoloji Bakmndan Krtler :
    Krtlerdeki boy, oymak gibi bykl-kkl airet denilen topluluklarn incelenmesi de, ok ilgi ekici sonular veriyor. Bunlardaki itimai dzenin, kara adrda alackta yaylac-klac yaayn; koyunculuk, atlk, yourt-ya ve peynir yapcl ile teki hayvan mahsulleriyle uramann ; giyim-kuam ve yemeklerin, yakn ve uzaktaki Trkmen ile Yrklerdekinin ayn olduunu, rneklerle saymaya lzum yoktur. Biz, 900 yl nceki Seluklu Fatihleriyle slam-Trkiyenin kuruluundan nce ve sonra yazl belgelerdeki Dicle Krtlerinin uruk, boy adlar ile teden beri Osmanl, Tahrir Defterindeki Airet veya Cemaat adlarn, bugn bilinenleri incelemekle, bunlarn adalarnn Anadolu, Azerbaycan ve Trkistanda da yaadn ve Trke konutuklarn gryoruz. Vaktin darlndan, ounun yerlerini sylemeden geeceimiz Krtlerdeki u uruk, ulus, boy, oymak ve tire adlarnn, Trke olduunu analm:

    Abdall / Abdalan (Silifkede nl Keklik oyununu oynayanlar ile Antalya, Toroslar, Orta Anadolu ve Adapazar blgesindekiler, Trke konuur; Haptal/Eftalit Trklerinden geldiklerine, Tarih blmnde iaret edilmitir), Au anl/Au-ienli (Alevidirler, bu addaki ocak mensubu), Ak keili (torunlar Behramkilerdir), Karakeili (Osmanllar karan 24 Ouzdan Kaylarn oyma olup, Urfa-Diyarbakr arasnda Karacadadakiler Krmantr), Alanl (Hazar Denizi kuzeyinde ve Dastanda Krmda,Trklemi rani Alan/Askavmi kolundan), Antarl (Ak koyunlu oyma olup, bunlarn Urfa, Mardin kesimindeki klakta kalanlar, Krmantr; bozguncu ve uydurma yaynlar yapan Lise mezunu Musa Anter, bunlardandr), Artui/Hertui (Van-Hakkari ve Iraktaki 12 oymakl bu boy, Ankarada kan lkemiz dergisinin 1967 Austos saysnda tantlmtr), Atma/Atmal (Alevidirler. Hem Trkmen, hem Krt kollar vardr. Krtler, 12 oymakldr), Avclar/Avar (24 Ouz boyundan), Aydnl.

    Badll/Badl (24 Ouz Boyundan Bek-Tili/Beg-Diliden, Siverekteki Badlllar, Trkmen kolundan olduklarn bilirler), Balabanl,Balan/Ballar,Bala-Krdi (Krt-Aras Krtlerinde grdmz Bala Sakan gibi, bunlarn ad bandaki Balada, Kk anlamnda olup Trkedir),Banuklu/Banuki (yznde dvme banuk/benekolanlar),Balakan/ Beleki/Belbas/Bilbasl/Milbas,Bezikli/Baziki/Bezeki,Bayat (Dede Korkut ile ulu airimiz Fuzulinin de mensup bulunduu, 24 Ouz Boyundan), Beiki/ Baikan, Beritanl/Berdan (eldeki Bedan ayna ad veren Yrklerin boyu, Trke konuur,Trkistandaki adalar, slamlktan nceleri biliniyordu), Biriml/Biriman (Ak koyunlu boyu), Bokhti/Bokhtan Boti/Botan (Dicle Krtlerinin iki ana kolundan kuzey doudakiler; bunlarn Elbeleri slalesi Bogduz-Aman ktnden de anlald gibi, 24 Ouz Boyundan geldiini grmtk), Borlu/Boran (Orta Anadoludaki Ulu-Borlu ve Kii-Borluda adlar yaayanlar, Trke konuurdu), Bucak/Bucaklar (Siverek Zazalarndan olup, kan gtmede birbirini yok ettikleri, 1967 gazetelerinde anlan boy).

    Canbekl/Canbean (asl Cihanbeyliolup, Azerbaycandakiler Trkmen ve Konyadaki Cihanbeyli lesi ile Yaylasna ad vererek orada oturanlar, Dicle Boyundan gelme koyuncular olup, Krmantrlar), ekallu, ekanlu/ikanlu, arkl/arekli (Kagarlnn and Orta Asyadaki byk Trk uruu arugluglardan Trkiyede Guranl/Zazalarn byk boyu ve umumi adlarndan birisi), elebil,ukurlu (Bitlisin ukur adl bucanda kladklarndan bu ad almlardr), urkan/urukan (Kikiler/Kikan Ulusunun 24 boylu yar kolu saylrlar; 943te Mesudi bunlar, Yakuubi Hristiyan olarak tantmt&#305, uwan / uwan (Trke oban sznden).

    Dedeler (Alevidirler), Dede-Karkhnl (Alevidir, Karkn 24 Ouz Boyundan biridir), Dakori/Takuryan (lerinde Hristiyan Sryani mezhepliler de vardr), Dger/Dgerl (Urfa-Mardinde, 24 oymakl koyuncu boydur; 24 Ouzdan birisidir), Dnbll / Dmbli / Dmili / Dmilan (Murat boyu ile Siverekteki Zazalarn, bazen umumi ad olarak da kullanlr. Trkiyedekiler Zazaca, Hoy ile oradan Idr kylerine gelmeler, Trkmen saylr ve Trke konuurlar. eref name ile Evliya elebide, Azerbaycan Dmblllerinin, Trke konutuklar anlatlr).

    Elbegl/lbeli,Guran (Bat Trkistandaki Trk soyundan Gurlularn, Dicle boylarna gen ve Arakllarla gelen kolundandlar. Btn Kirt/Zaza uruu, bunlardandr. Fatih II.Mehmetin hocas Molla Grani, bunlarn Krman blndendir), Hakari (24 boya ayrlan kalabalk bir ulus olup, Hakkari ilimize de adn vermitir. 823te len Vakdinin, 641 Fetihleri dolays ile and Bokhtilerin bu ulusu, Aras kuzeyinde Karabadaki Akar / Hakari adl Saka boyu ile ada ve boydatr), Herki / Heriki (Erikler),Khai / Khacalan (Kagarldada 24 Ouzdan iki boyun-Karkn ile Yparl/Yaparl Birlii olarak geen- Kalalardan; Kikilerin iki ana kolundan 24 boylusu; Seluklulardan 150 yl nceleri 905te anlan Malazgirt-Erci arasndaki Halac-Ovit(deresine), Tarih Blmmzde iaret etmitik).

    Kara-Balan/Kara-Ballar (asl Kara-Ballarolsa gerektir; Bal Ouzcalar aznca gen , delikanl demektir, bu anlam Kr olu Beyleri arasnda anlan Ayvaz-Bal, Ese/Hese-Bal adlarnda da gryoruz), Karacalu / Karaca (24 boylu Danimedl-Elindeki Karaca-Krler boyu, Trkmen saylp, anadili Trke idi; bunlardan Krehirli Osman Blk ba ve ailesinin anadili de Trkedir),Kara-orlu(Gney Azerbaycandakiler, Trkmen saylr; Elazn Palu ilesindeki bir bucak, bunlarn ad ile anlrd&#305Kara kolu /Karakoan (Trkmen olan Kara-Kollar, Azerbaycanda Trke konuur;Elazn Karakoanilesi ile Bingl,Erzurum,Erzincan,Sivas, Giresun ve daha baka illerimizdeki Kara-Kolu/Kara-Ko adl kyler, Trkmen veya Krman olan bu addaki oymaktan kalmadr),Karabegan/Kara-Begli (Elaz ilinde, Palunun bir bucana da ad vermilerdir), Kara-Ulus (Ak koyunlular anda, Krmanlarn, btn Becen/Beceneli kolundan gelen boy ve oymaklar, bu adla anlrd; Diyarbakr Ulu Camii duvarndaki IV.Avc-Mehmetin ferman yaztnda da geer; bugn Kuzey Irakta da Kara-Ulus adl ve 6 oymakl bir Krt aireti vardr), Karalar, Kean (Keler),Keiki / Keiki (ordu karavulu / nbetisi anlamna gelir, eref namede de bu boy anlyor), Kl bal / Kl ba (daha ok ak bal gezen Yezidi-Krt erkeklerinin, omuzlarna kadar uzayan rgsz salarndan tr byle denmitir; Evliya elebide Sal Krtler veya Sekiz Byuklular denilen yezidiler de bunlardandr; Diyarbakr ehrindeki Kl-ba Mescidi, Trkmenlerden kalmadr), Kll / Klnl, Kzlba olu, Krganl/Krklar (Trkistanda, bunlarla ada Trkmen oyma da vardr, bizimkiler Zazadr), Kzkl/Kzkanl/Kzkanl (24 Ouz Boyundandr), Kzkapanl, Kiki / Kikanl (ok koyun srleri vardr: Kiki-Khacalan ve Kiki-ukuran adl 24 erden, 48 boya ayrlan kalabalk bir Ulus saylrlar; stanbulca mehur eski Halep ve imdiki Urfa adl sadeya, bunlar yapar; Trkistanda adalar olan boy ve oymaklar, Trke konuurdu), Koeri/Koeriyan (G-Eri anlamndaki bu ad tayanlardan, Koar/Keri adl halk oyunu, nl ve yaygndr), Kogeri/Kogiri (Sivas-Erzincan arasndaki bu Alevi boyu, 12 oymakl olup, adlarnn Kou-Krl=Kr/Boz renkte kou olan veya Kou-Kirli anlamndaki birleik szden kt hakkndaki, iki rivayet vardr, Tanr Dalarda Koungar blgesindeki adalar, Karluklarn bir boyudur), Ko ua, Kotanlu/Kotan (eski ve yerli Trk pulluu kotan kullanan),Kozlucalar,Kekli, Kh-Benkl (Gk renkte dme benk/benek = beng iareti olan), Kulular, Kurdoi / Krdoi (Gney Azerbaycann rmiye-Maku arasndaki z yerlerinden, batdan Anadoluya da kaymlardr), Kurdiki / kurtikan (V:Yzyldan kalma sanlan Khorenli corafyasndaki Kortik ve Muun gney yanndaki yaylak Kortik Da adlar ile, yatkn kar anlamndaki Kurtuk/Krtk deyimiyle adlar ilgili boy), Krdili / Krdilan/Kurtilan (Klasik Trk Musikisi makamlarndan Krdiliad ile, Calayrl veys Hann XIV. Yzylda Saray alglar arasna katt Ozan Kopuzun destan, bunlarla ilgilidir; Siirtteki demiryolu sonunda bulunan Kurtalan ilesi, bu boyun ad ile anlr), Krma/Krman (Dicle Krtlerinin toplayc ve kendilerince kullanlan addr; bunun eski Trkede Kr=Krei /Grei, yiit, pehlivan ve ma gibi ci, lik, li ekinin anlamn veren bir ekten kurulduunu ve son ekteki sesinin eref Namenin asl yazmasndaki biimine uyup, sonradan N sesine evrildiine, Dil blmmzde iaret etmitik; Van-rmiye arasnda Krman adl bir Bokhti boyu vardr), Krt/Kirt (Murat-Karasu boyundaki Zazalarn, kendilerine verdii toplayc ad ; bunun Trke Krt = Yatkn kar anlamna geldiini, ayr bir bahsimizde arz etmitik).

    Mamauklu/Mamikanl/Mameki (Kara koyunlu Trkmenlerini, 217 Yllarnda enastan /Kagar lkesinden getiren Mamk ile Konak adl iki ehzadeden birinin ad ile anlan bu boyun, Ermeni soyundan geldiini yazan V.Nikitin ve benzeri yabanclar, gerekleri tahrif ediyorlar), Mersinli/Mersinan (eldeki Yrklerin Mersinli boyundan, Mersin iskele ve ehrinin ad kalmtr; Mardin-Urfa arasndakiler Krman olup, Mikinler ile rakiptirler ve geinemezler), Milan/Mill/Milliyan (Krmanlarn iki ana kolundan, gney batdakilerin toplayc addr, eski Becenevi=Beceneli/Peenek kolunun yerini tutar; Mil=Bel, da beli, yaylak, srt anlamndaki szden gelir), Mikin/Mikinan (Mardindekiler Krman, Tebriz-Erdebil arasndakiler,Trkmenlerden saylr),Mukri/Mokri/Mukuri (Trkistandaki adalar Seluklulardan nce anlmakta olup, Trk boyu saylyordu; rmiye Gl gneyinde ve Irak-ran snr zerindekiler, Krmantr), Mksi (dil rma boyundaki Moksi/Mukide denilen Hazar/uvalar kolundan saylan Trk boyundan koptuklar anlalyor; Karsn Arpaay ilesindeki Mkz ky ile Van Gl gneyinde Bohtan ay boyundaki- I.Selim adna Osmanl paras kesildii bilinen maden yatakl- Mks-Mks kasaba ve blgesinin ad, bunlardan kalmadr; Bohtan boyundaki blge, 259da A.Marcellinusn eserinde, Mokso-en = Mohso-Yurdu diye anlyordu ki, Ermenice kaynaklardaki Mogk = Moglar Eyaletinin karldr).

    Ocaklar, Oku/Okuyan (287 ylnda Bitlis-Mu blgesinde, Mamk-Konak Kardeler uruunun krd Slag=Oku boyunun, Dede Korkut Ouz Namelerinde Oku=Kozan denilen Elbelerine bal olup, Frat batsna kap kurtulan ve Malatya-Halep arasnda konup gen Ouz hanllardandr; bunlardan 24 oymakl Oku zzeddinli boyu, Halepteki Krt danda klarlar. Bunlar, 1921 Ekim aynda Trkiye-Suriye snr kesilirken, harital bir risale bastrp, biz Akdeniz Trkmenleriyiz diye feryat ederek, Krt Da ile birlikte Trkiyede kalmak isteklerini aa vurmulard&#305, kzan/kz olu,Pornak/Ponekli (Ak koyunlu oyma olup, Trabzon ile Diyarbakrda ve bunlar arasndaki kylerde, adlar corafyaya gemitir; Bornakda denir).sakanlu/Sakan (Sakalar/Saklar anlamna gelen bu adn, Ar da ve evresindeki Calali Krtleri adl 24 oymaktan 12sinin birlik ad olduuna, Tarih blmmzde iaret etmitik. Halk etimolojisine gre bunlar, Celalilerin Sol Kolu saylan 12 oymakl Khalikanlara gre, savata sa kolda vurutuklarndan sa-lar anlamna Trke, sak-an adn almlardr.) Sar Saltkan (Alevidirler), Sarlar / Saruyan,Solkanl / Solkhan (Bingl ilimizde bir ilede de adlar yaar,bu ad savata sol-kolda vuruan anlamna Solkaktan Solaktan=Solaklar deyiminden veya oku anlamna eski Slak/Selak denilen Ouzlardan gelse gerektir), Sylemezler (bunlardan bir ok air, bilgin ve diplomatmz yetimitir), Sur / Suranl / Surua / Srler (Murat boyundadrlar, Orta Asyadaki adalarm, in kaynaklar Trk soyundan gsterir), Srgl / Srgi , Suturkan/strki/strkan (Mu ilimizde Vartonun Bingl Dalar gneyindeki stkran buca ad, bunlardan kalmadr. Gence ile Berde arasndaki utur blgesine ad veren bir oymak ile bunlar, adatr).

    adili/adiyan/adan (Farsa addan deil, Trke ve Aras boyuna da hakim olan Hazarlardaki soylu babu unvanlarndan ad ile ilgilidir; Karsta Arpaay lesi merkezi Zaru-ad ve Hakkari yaknlarndaki eski Saru-ad , Artvindeki av-ad ile ad-Berd gibi, blge ve kale adlarnda da bunu buluyoruz), emikli/emikanl (Ak koyunlu oymadr, Mardindekiler Kurmantr.)akaklu/kaki (Tebriz Eyaletindekiler, Trkmen/ahseven saylr), Re-Belek (Krman az ile Kara Benekli demektir), Tap/Tapl, Tarkhan / Terkhani,Tatar/Tatarua (lhanl/Cengizle andan kalma), Tayan, Temuran / Temiran / Demirl, Topuzua,Torunan / Torunlar (Dil Blmnde anld gibi, asilzade, soylu-soplu beler anlamna gelir), Trkan/Trkan/Tirkanl (Trkmenler anlamndadr), Ulal/Ulalar (Kei blgesindeki bu oymaktan da, birok bilgin ve byk adamlar yetimitir; Erzurum Kongresini hazrlayanlardan Avukat Hseyin Avni Ula, Bunlardandr), Enakhi/nakhi (Ynakl (Dede Korkut Kitabnda da, Ba vezir anlamna geen Inak/Ynak deyimi ile ilgili), zakhuranl/Zafuranl (Sivas ile Karstaki Alevi Trkmenlerden bir boy, bu adla anlr, Tebriz-Erdebil evresindekiler ise, Trkman saylr), Zarkanl/Zerki / Zrkanl (Sarnlar anlamna gelen bu ad da, eski Trkedeki sarg = sar rengi anlatan szle ilgilidir), Zilanl / Zilan / Zili (Eskiden Siliwi=Siliwli denilen ve Diyarbakr dousundaki byk kaleli Mafarknda kladklar iin buraya Silwan / Siliwan = Siliwler adn verdiren Krmanlarn iki ana kolundan Bokhti / Bokhtan yerine kullanlan bir toplayc addr; halk itikakna gre anlam, oval,klakl demektir; Siliwan/Silifan, in kaynaklarna gre Gktrklerde, ok stn ve erefli bir unvand; bu bakmdan Zilan deyiminin kk olan Siliw de, Silig = Silinmi, tertemiz anlamna gelse gerektir).

    Gerek Dicle Krtlerinin anlan Trke ve ou Trkmen / Ouz veya teki Trk boylar ile oymaklarnda da grlen topluluk adlar,gerekse anlmayan boy,oymak,tire ve obalarnda,M. 200 ylnda Hiyung-nu (Hun) hkmdar Maodun (Mete) Yabgunun in imparatorunu kuatlmasndan beri bilinip,Trklerde milli bir tre olarak uyulan altl+altl=on ikili ve on iki+on iki=yirmi drtl Sa kol ile Sol kol dzeni, btn Dicle Krtlerinde milli ve atalardan kalma tre olarak grmekteyiz.Krtlerdeki bu Trklk geleneine ilk defa rahmetli Ziya Gklapin ,1924te baslan Trk Medeniyeti Tarihi kitabnda iaret ederek,eref namede anlatlan Roeki/Rojekiadl Bitlis-Mu-Bingl evresi Krman-Krtlerinin 12+12=24 oymaa ayrllarn, misal vermitir.

    C ) Milli Destan Ve Geleneklerde Krtlerin Trkl :
    Tarih Blmmzn Dicle Krtleri bahsinde, Dede Korkut Ouz Namelerinde geen Eski Ouzlardan Boduz Aman adl Elbeleri slalesinin, eref Name, (1597de yazlm&#351 ile H. 1301 (1884) tarihli Diyarbekir Salnamesi gibi baka baka kaynaklardan faydalanlarak yazlan iki eserde, Hz. Muhammede Eli giden Ouzlardan ve Krtler taifesinden gsterildiini; grmtk. teden beri Ermeni halknn, komular, Krtlere Ouzlar anlamna Guzandan bozma olarak hep, Khujan dediklerini de hatrlatmtk.

    imdi de, yazl kaynaklarda geen Trkler ve onlarn bir uruu olan Kr-Aras Krtleri ile Dicle Krtlerinin ortaklaa olarak, Trklerin ilk cihangir padiah Sakal Madovadan ibaret Alp-Er Tonga / Afrasyabn, ilk ulu ata saydn gsteren, milli destan ve geleneklere iaret edelim. Tarih Blmnde grdmz gibi, ranllardan Medyal Keyaksarn M.. 626 yaznda rmiye Gl kysnda verdii lende, namertlik ve hile ile ldrtt Saka / skit padiah Madova/Afrasyab, Dou Trkistanda Uygur ve Kara hanllarca Alp-Er Tonga unvan ile anlmaktadr. Herodotun belirttii gibi, ranllar, sakalarn bu cihangir padiahn ldrerek, stiklal kazanm ve mparatorluk kurarak Anadoluya hakim olmulard.

    M.. 63 ylnda Amasyada doan Strabon, kendi memleketinin 50 Km. gneyinde bulunan Zela (Zile kasabasndaki ran Kolonisinin, yazn yapt bir milli treni grerek , anlatyor. Diyor ki, Zeladaki Persler, yazn Anahit Tapnanda, byk din trenleri ve enliklerle kutladklar stiklal/Kurtulu bayramlarna, Saka-Bayram diyorlar. Bundan, ranllarn, Herodotun and gibi Sakalar / skitler padiah Madyas(Madova/Afrasyab), hile ile ldrp istiklal kazanmalarnn yldnmn, milli bir kurtulu bayram olarak kutladklar ve buna skitlerin asl ve ranllarca tannan ad ile, Saka (Sakalardan kurtulu&#351-Bayram dediklerini, anlyoruz. Strabondan on asr sonra, 915te nl tarihini yazan ranl slam Bilgini Taberi, kendi andaki ranllarn her yl Afrasyabdan Kurtulu Bayram adl milli bayram kutladklarn bildirir.

    9143te Mrcz Zeheb adl kitab yazan Badatl Mesudi, o ada bile Diclenin yukar kollarndan ki Zapsular boyunda, eskiden ranllar yenen ulu Trk Kaan Afrasyabn hatralarnn yaadn anlatr. Kharezmli olduundan, o lkeyi iyi tanyan byk Trk bilgini Elbiruni (973-1051), Kharezmdeki ranllarn, Halkn, Afrasyabdan Kurtulu Bayram ad altnda kutladklar milli bayramn, (imdiki efrenci takvimle) 7 Temmuza rastladn bildirir. 1806-1810 yllarnda ran dolaan Jomis Morrier adl ngiliz gezgini eski ran tresi ile geleneklerinin koyu olarak yaad, Tahrann kuzeyinde Demavend Da evresindeki yerli ran halknn, her yl 31 Austosta kutladklar Eski rann stiklal Bayramna, medrese az ile Ayd-i Krdi (=Krt Bayram&#305 dediklerini tespit etmitir. Strabonda Saka Bayram, Taberi ile El-Birunide Afrasyabdan Kurtul Bayram ve gnmzden 160 yl nceleri Demavendde Krt Bayram diye kutlanan ve bylece, yazl kaynaklarda 2000 yl boyunca tannm olan Perslerin milli istiklal yldnmnn , hep Sakalardan olan Cihangir Kaan Afrasyabdan kurtuluu hatrlatt, anlalyor. Dermavendde buna Krt Bayram denmesi de, onlarn Sakal ve Afrasyab soyundan geldiini gstermektedir.

    Balasaunlu Yusuf Hashacibin 1069da yazd Kutadgu-Bilig ve Kagal Mahmudun 1073te bitirdii Divan Lgaatit-Trk gibi, Dou Trkistanllarn eserlerinden, Tanr Dalar evresindeki Trklerin Afrasyaba, Tonga Alp-er veya Alp-Er Tonga dediklerini ve bunu lk Ulu Cihangir Trk Kaan sayarak, lm yldnmn her yaz ar ve atl trenlerle andklarn ve bu atlardan 9 paray renmi bulunuyoruz. 714 yaznda Gktrkler, Uygurlarn Be balk ehrini kuatrken, burann halk Tonga-Tigin Yuu (yas treni) yapmakta idi.

    Bunun gibi, Hazar Denizi batsndaki Sakalarn torunlar olan Trklerde, kendilerini Afrasyab soyundan saym ve Kr-Aras Krtleri ile Dicle Krtleri de, Afrasyab ilk ulu ata olarak bilip anmlardr. Kuzey Azerbaycanda irvanllar, aberan ehrini Afrasyabn bakenti olarak saym; Gence-Kara ballar, Gke gl dousundaki Karnyark (Farsa: Seng-i Surakh,) dandaki maaray, ranl Key-Husrev (Keyak-sar) ile savaan Afrasyabn son sna olarak,1225te Neseviye gstermiler ; XIII. Yzylda rmiye Gl, vaktiyle Afrasyabn Boulduu yer olarak ve Maraga yanndaki birka kale ile kprde, Afrasyabn yaps diye tantlm ; Tebrizin d kaplarndan birisine, Afrasyabn ba gmlen yer olarak bakldndan buraya, Dervaze-i Ser (Ba Kaps&#305 denilmitir. Evliya elebi, Nahvandaki eski Si-Sak/Si-Uni hanedanndan kalma knbedleri, Afrasyab neslinin eserleri olarak tanmtr. XIII: Yzylda yaayan Malatyal Sryani tarihisi Eblferec, Abdasyab diye and Sakalar Kaann , Seluklu ve Trklerin atalar Hunlarn, ilk hkmdar olarak gsterilmitir. Evliya elebi, XVII. Yzyl ortasnda grd Malatya (Eski-Malatya) ehrini anlatrken, burann Trkman ve Krtlerden olan halknn anlatt, bir milli efsanede, Afrasyabn Krte konutuunu ve Krtlerin ulu atas olarak tanndn yle belirtir:

    Amma, ehrn ayan-i kibarlarnn kavilleri zere, ehrimizin ismi Mal-Atyadr, derler. Zira, Dakhma-i Afrasyab (Afrasyabn knbetli trbesi), bu (ehrin gneyinde Beg-Da denilen 3612 m.lik) Aspuzan Dalarnda bulunup, ( bir seferinde ordu ile bu ehrin yerinde konaklayp, arkadan gelecek hazineyi merakla beklerken, mutucular yetiip: -Mal, Atya dediler, yani mal (hazine) geliyor dediler. Afrasyab (bu yzden Krman az ile) bu ehre Mal-atya der idi. Andan galat-i mehur olman, Defter-i Padiahide (Osmanllarn Vergi/Tahrir Defterinde) Malatyya derler.****

    ) Folklor Bakmndan Krtler, Orta Asyal ve Ouzlua Baldr :
    ran destanlarnda ve balca Firdevsinin ehnamesinde, ulu ve ilk cihangir Trk padiah Sakal Afrasyabn, Dou ve Bat Trkistan imparatoru anlamna, sk sk Hakan- in ve Trk diye anldn biliyoruz. Milli Trk soy ktklerinde (ecerelerde) ve Ouz Namelerin banda , rkmzn ilk ve ad verici atas saylan Nuh-olu Yafesin olu Olcay/Bolcas-Han lakapl Trk iin, Hanlk tahtna geince in (Kagar) ehrini yapt, bir olunun adn, Main koydu deniyor. Khorenli bata olmak zere Ermenice kaynaklarda, Hazar Denizi dousu, hatta Kafkas Dalar kuzeyi Cenastan (inistan / in lkesi) ad ile anlmakta ve Trkistandaki manos (Tanr&#305 Dalar evresi de bu lkeden gsterilmektedir. Dastan ile irvann ilk slam fetihlerinden Seluklu Melik ah (1072-1092) ana kadar ki tarihini, eski yazmalar ile ananelere gre anlatan ve Tarih Bab vel Ebvab da denilen Derbendnamede, Hazar Trklerine Taife-i Khazari ve Hazar Kaanlarna da, Khan-i in denilmektedir.

    Kutadgu Biligde Kagar lkesi hkmdar Kara hanl Hasan Hakan, in hakimi olarak gsterilmektedir.. Kagarl, Ordu Kendde denilen Kasgar ehrinin, Afrasyabn oturduu yer olduunu; blme ayrlan Byk in lkesinin: Aa in / Barkan (Uygur-Eli) kesiminin Kasgarda, Orta-in (Moolistandan ibaret) Khtayda ve Yukar-inin de (Pekin merkezi olduu) Tawga (kuzey-in) lkesinden olduunu bildirir. Tarih Blmmzde grdmz gibi, eref namede de, birtakm bilginlerin anlattna gre Krtler, Cin (in) Taifesindendir denilerek, Krtlerde ve komularnda yaayan bir eski inana iaret ediliyor ve bunun menei unutularak, slamlktaki nsanoluna grnmeyen ve ateten yaratlm Can ile Cin kavram ile izaha kalklyor. in dorusu, Krtlerin atalarnn Sakalar ile birlikte Orta Asya dousunda in Snrlarndan, Dou Trkistandan gp gelmeleri ve Afrasyabn Trk ve in Kaan saylmas geleneine dayanmaktadr.

    Dicle-Krtleri arasndaki folklor mevzuu olan inan ve gelenekler onlarnda komu ran Araplardan ayrlarak Uzakdou yani in lkesi ile birlik olan bir eski kltre balln gstermektedir. ranl ve Arap kavmlarnda grlmeyen ve bilinmeyen bu milli folklor izleri, Krtlerin atalarnn Uzakdouya Ortaasyann dou kesimine balln gsterir.Krtlerde de yaygn olan bu gibi inan ve geleneklerden n,misal olarak gsterebiliriz.

    1) Bulut-Ejderhasnn k alt ay boyunca yerdeki bir maara veya derin ve byk tahl kuyusunda yattna;gkteki meleklerin, gnde bir defa getirdii koyun-kuyruu ile beslediklerine;ilkbaharda meleklerin,gkten sarktt bir zincire tutunan bu ejderhann ge ekilip bulutlarn arkasnda yaadna inanlr. lkbaharda yeryzndeki ehir renleri veya kuyulardan ge ekilen bu bulut-ejderhasnen gvdesinin alt yars bulutlar altnda grlr. Bu srada kyl ve gebeler fala bakarlar; Eer bulut-ejderi doudan grlrse sava olacana; kbleden gelirse bolluk ve batda ise ktlk olacana inanlr. Bilindii gibi ejderha-klt, yalnz Uzakdouda ve ona komu lkelerde vardr.

    2) Gl veya Deniz-Alt/Su-Aygr efsanesi yalnz Altaylar ile Tanr dalar blgesinde grlmekte in ile Arap kaynaklarnda ve milli destanlarmzda Trklere mahsus gsterilmektedir.Bunu da Dicle-Krtlerinde yaygn ve milli bir inan olarak grmekteyiz.Krolu Destanlarnn banda (lk Boyda) ve Dede Korkut Kitabnda (III:Boyda),Deniz-KulunuveyaSu-Aygr/Deniz-Atdiye anlan ve kanatlym gibi uarcasna kotuuna inanlan krveyaboz renkli en iyi cins binek atna bidev/bedev/bedov deniyor.M..II. Yzyl sonlarnda Dou-ve Bat-Trkistan lkelerini gezen in Elilik Heyeti Tanr dalar Blgesindeki ok koan esiz ve gzel atlarn Gkten-ndiigelenei duyulmutu.Abbasllar andaki ilk Mslman Trkler Tanr dalar blgesindeki Khuttalan adl da glleri bulunan yerdeki Glden kma atlar argmak-atad ile ve balarndaki ylkc-baytarlar ile birlikte Badat-Eline getirip terbiye ederek bundan sonra mehur olan Arap-Atlarn bunlardan tretmilerdir.

    Bu esiz-atlarnn Deniz-Kulunuveya Deniz-At/Gl-At soyu olarak suda yaayan Su-Aygrndan trediklerine inanan Trkler dibi derin da gllerinde bu cins atlarnn yaadna ok yaygn olarak inandklarndan byle gllere Aygr-Gl adn vermilerdir. Bugn Azerbaycan ile Anadoluda (Gence,Revan,Tiflis, Ahska, Mak, Kars, Erzurum, Bingl,Malatya,Mara,Urfa ve baka illerde) 30 dan ok da gl nn halk arasndaki haritalarda da Aygr gl adyla anlmas bu milli Trk folklorundan ileri geliyor.Krman ve Zaza Krtlerinde de Aykhr-e Gol,Kulin-e Gol veya Hesp-e Dol adlar ile Gl-AygrGl-Kulunuve Gl Atnn varlna inanlmakta olup bunlar zerine blge blge ve birbirine benzer efsaneler anlatlmaktadr.Urfann Siverek ilesinde ve Karaca da zerindeki Aygr glnn buradaki Su Aygrndan alnan dlle bir kylnn ksrandan doan cins tay ertesi yl ayn ksrakla bu gln kysna gelip ikinci bir kulun edinmek isteyen kylnn gz nnde sudan kan aygrn az ile kapp gle dalarak bomasndan su yzne yaylan kanlardan tr Dola Guni (Zaza dilinde; Kanl Gl) diye anld Siverek ve evresinde yaygn olarak sylenmektedir.

    3) Ko/ Koyun heykeli mezar talar Uzakdouda Manurya snrlarndan Hazar Denizi batsndaki Dastana ve irvandan Kzlrmak Balar (Zara lesi) ile Seyhan Ceyhan balarna (Maraa) dein uzayan (eki, Gence, Karaba, Nahvan ve Boral gibi) Azerbaycan ve Trkiye topraklarnda grlmektedir.Bugn de Karsn Idr lesinde Tuncelinin Vasgert ve daha baka kylerinde tatan ko/koyun heykelli mezar ta yaparak geinen ustalar ve bunlar kullanan Trkmen ile Krt kylleri vardr. Varto kylerinden alnma ko/koyun heykelli mezar talar Diyarbakr Mzesinde ; Erzincan kylerinden getirilenler de Ankara Etnografya Mzesindedir. Kars ve Erzurum Mzelerinde bunlar oktur ve bu illerin kylerinden alnmtr.

    Uygurlarn (745-840) bakenti Kara-Balgasunda son yllarda ko-heykelli mezar talar bulunmutur.Sovyet bilginlerinden Prof.S.V. KSELEV: 1951 de Moskovada ikinci basm kan Gney-Sibirin Eski Tarihi adl Rusa kitabnda: Sibirdeki en eski ko-heykellerinden Tagar kesiminde bulunanlarn skitlere ait ve M..700 ile 100 yllarndan kalma olduklarn Minuse (Minusinski) mezarlar ile Yenisey boyundaki Uybat mezarlnda bulunan ko-heykellerinin hepsinin Krgzlara ait olduununu ; ta bulunmayan yerlerde aatan yaplm ve belinde altn kuak bal ko-heykellerininde bunlarn atalarndan kaldn; btn bu heykellerin koyuna tapcl kuvvetli olan kavmlarn hatras olduunu belirtmitir.

    Komu Ak koyunlu ve Kara koyunlu Trkmenleri gibi, Krman ve Zaza Krtleri de: Erci, Varto, Ahlat, Bitlis, Tunceli, Elaz, Malatya, Zara, Erzincan ve evreler irindeki kylerde, Sakalar ve Eski Ouzlar gibi atalardan kalma bir gelenee uyarak, slamlkta bile, bu koyun-heykelli mezar talarn kullana gelmilerdir. Ancak, Snni Krtler, molla ve mftlerin srekli tekfiri yznden, bu adetten zamanla vazgemilerse de, Alevi Krtler, atalardan kalma bu milli gelenei srdrp gitmektedirler. mer Kemal Agarn Tunceli-Dersim Corafyas (1940 stanbul) ve Nezmi Sevgenin ,Anadoluda Koyun ve At Motifli Mezar talar adl makalesinde(Tarih Dnyas Dergisi, 1950 Austos, Say:8), bu uurda fotoraflarla birlikte, gzel izahlar verilmitir.

    Burada andmz en uzun atalarn Uzakdoudaki yaay ve n Asyaya gelileri hatralarndan kalma bulut ejderhas, su aygr/deniz Kulunu efsaneleri ve inan, ko/koyun-heykeli mezar talarn kullanma gelenekleri ile Dicle Krtleri, Trk soyundan ve Ouzlar kolundan indiklerini gsteren Tarih ile Dil incelemelerinin vard sonucu, folklor bakmndan da salamlatrmaktadrlar. Yine Ouzluk ile ilgili ve her biri zerine bol misaller verilecek olan milli folklorun trl ynleri bakmndan Krtler, u hususlarda da Trklklerini gstermektedirler:

    4)Al (Krte:Hal)-Kars inanc; lousalara musallat olan, yeni domu bebekleri alan efsanelik Al Karsndan kurtulmak iin, bir Kr-Ata arpa yedirmek, lousann zerinde (kulu saylan) demir bulundurmak, lousay yalnz brakmamak gibi gelenekler.

    5) Kivreklik gelenei, ranl ve Araplarda bulunmayan ve slam dini ile ilgili olmayp; Dastandan Adana ve Sivasa kadar Azerbaycan ile Dou Anadoluda Yeli Kara papak / Terekeme,Trkman, Tat, Krt, Zaza, Yezidi, Alevi ve Snni saylan ehirli ve kyl btn halkta, ortaklaa bilinip uygulanan bir milli adettir. Snnet olacak olan ocuunu kucanda tutan erkee ve onun kadn erkek btn aile ferlerine, Kirve denilerek, Vaftiz-Babal gibi z aileden saylmas; asl kirve olan erkein, Day ve Amuca derecesinde, hatta ondan da sevgili ve aziz tutulmas; Kirve olan iki aile arasnda, artk ka-g kalmayp mahrem saylara, birbirleriyle evlenmenin yasak olmas.

    6) Yas treninde sa, kesme, yz yrtma gibi gelenekler. Kadnn, lnn giyimlerini, silahn birer birer yayp sererek; ve yzlerini trnaklar ile yrtp, atlar syleyerek alamalar; salarn yolup, sa rglerini (ve len erkekse, onun bindii atn kuyruunu) kesme; gk (ivit rengi) ba rts brnme; l a verme, mezar banda od yakma gibi gelenekleri.

    7) Erkek ocua kpe takma ve bununla cinleri, perileri kandrp; 7 veya 9 gibi tek yll yanda snnet oluncaya kadar olann san uzatp, kz elbisesi giydirmek. I. Sultan Selimin, Maral (Dulkadrl&#305 Trkman anasnn, bu milli gelenee gre bebekken kulana takt kpeyi, byyp Osmanl Padiah ve Halife-i Mslimin olduu halde karmay gibi, Kpeli Krt erkekleri de , lnceye dein bunu kulaklarndan karmazlar. Dede Korkut Kitabnda, Kula altn kpeli Ouz Belerinden bahsedilir. Kara koyunlu padiah Kara Yusufun kulandaki ok deerli bir kpe, 65 yanda iken Kasn 1420de lnceye dein yerindeydi. Ocakl Krtlerden, Altun kpeli Palu Beinden, 1578 ldr Savan anlatan Osmanl kaynaklar bahseder.

    8) Davul-zurnal ve kavall halk oyunlarda, Krtler ile komu Trkmen ve Yerlilerdeki gibi, Trk biimindedir. Halk musikisi, halk oyunlar, hep milli Trk karakterini gsterir. Bana bir G sesi eklenen ve dzgn, intizam anlamndaki Trke ovanttan ibaret govant/kovand deyimi, Krtlerce, toplu halk oyunlar olarak kullanlr.

    9) Olan ocuklarnn ak(kemii) oyunlar, Sami Araplar ile Hint-Avrupal ranllarn bilmedii koyun-ak kemii ile ocuklarn, bir eit askercilik ve kale-sava oyunlar ile byklerin fal veya zar tutunmalar, kumar oynamalar, Trklere mahsustur.Krtlerde yaygn olan ocuklarn ak oyunu ve ak kemiinin her bir ynnn adlar, onun al geliinin , uurlu saylmas, Ouzlara mahsus geleneklerdir. Dede Korkut Kitabnda, altn-ak oynayan belerden bahsedilir. Resmi Ak koyunlu Tarihinde, Kara-Amid (Diyarbekir)den savaa kan Ak koyunlu Uzun-Hasann, ordudaki Mehterler Alayn durdurup, deve stndeki ks adl ulu davul zerine ak atarak, savan sonucu nice olacak diye fal bakt anlatlmaktadr. Bugn yal Krtler bile, ak kemiini taa srterek lepezletip, zar olarak kullanmakta ve bununla kumar oynamaktadrlar.

    10) Atalarn Horasan Erleri olduu geleneide, Alevi ve Snni Krtlerde, Trkmen ve Yrklerdeki gibidir. Buna, bolca misaller verilebilir. Hakkarideki Ertulu-Artulu boyunda bile, bu inan yaygn olarak yaar.

    11) oban-halknn 1/20 ve deirmen hakk-nn 1/16 lsnde oluu, Dastandan Toroslara kadar, Yerli, Trkmen, Terekeme, Krt, Yrk ve teki adlarla anlan Trklerde, srleri otlatan obana, 20 koyuna sonbaharda bir kuzu verilir; tahllar un yapldnda deirmenciye de, deirmen-hakk olarak, onaltdabir tahl veya bunun deerince para verilir. Bu, Orta Asyada Uydur belgelerinde de grlen bir milli Trk tresi ve halk hukuku geleneinden geliyor.

    12) Halk takvimi ile Gne-Ay ve Yldzlar zerine Gelenekler, nanlar. Trklere mahsus olup, Gktrk Yaztlarnda da kullanlan, Uygurca btn metinlerde grlen, Tuna-Bulgarlar, Gazneliler, Seluklular, Cengizliler, Temrller gibi Trk devletlerince de resmen kullanld bilinen, On iki-Hayvanl Trk Takviminde her yl, bir hayvann ad ile anlr. San-Ylndan balayp, Domuz Ylnda bitince, yeniden 12 hayvann sra ile adn alana yllar gelir: San, kz, Kaplan, Tavan, Balk, Ylan, At, Koyun, Maymun, Tavuk, t ve Domuz Yl gibi. Bugn Krt oban ve yal kiilerce de, bu takvimin kullanldn ve her ylda, o yla hkmeden hayvana gre bolluk, kuraklk, sava veya bar olaca bir gelenek olarak kestirilir. Uzakdouda inli, in-Hindili, Hintli ve Tibetlilerde de, buna benzer hayvanl takvim varsa da, ranl ve Sami-Araplar gibi Krtlere komu yabanc kavmlarda , bu gelenek yoktur.

    Bundan Baka, Gnein kz, Ayn erkek oluu, Yldzlarn, yeryzndeki her insandan birisine ait oluu ve yldzn akp gzden yitmesiyle, onun hkmettii insann da ld zerine olan inanlar, eski Trk dini ve geleneinin izleri olarak, Krlerde de yaamaktadr.

    13) Sal erkek Krtler. Hunlar, Sakalar, Gktrkler ve hatta slam olduklar halde Anadoluyu fetheden Seluklularda , erkeklerin omuzlar da aan salarn uzattklar; bu yzden Ermenice ve Sryanice kaynaklarda, Seluklulara , Oku sfat yannda Salda denildii biliniyor. Eski Trklerdeki bu gelenei, en kkl olarak Yezidi Krtlerde grmekteyiz. Musul batsndaki Sincar-Dana, burada yaayan Salu-Krtlerden dolay Salu Da denildiini, XVII. Yzyl ortasnda buray gren Evliya elebi anlatyor. Bugn de, Beiri, Raman Da bata olmak zere, yurdumuzdaki Yezidi Krtlerin, omuzlarna kadar uzam ve rgsz bulunan salarla dolaan erkeklerini grmekteyiz. slamla aykr sayldndan teki Snni ve Alevi mezheplerindeki Krtlerde grlmeyen erkeklerin sa brakma geleneinin, eskilie ve kklere daha bal Yezidi-Krtlerde yaamas, Sakalara kadar kan bir atalar kalntsndan baka bir ey deildir.

    14) Kurdun uurlu, tavann uursuz saylmas. Gerek Ouz-Kaan Destannda, gerekse Gktrklerin Ergenekon Efsanesi diye anlan ilk atalar destannda, yolculukta ve seferde Trklere yol gsterici ve kutlu boz-kurtun totem saylmas ile uurluluunu biliyoruz. Dede Korkut Kitabnda da, Ouzlarn yolda grd bu uurlu hayvan iin: Kurt Yz, Mbarektir denildii belirtilmitir. Btn Krtlerde de, Kurdu uurlu sayarlar; zerinde Kurt-ty veya kurt-bzn, bir muska ve nazarlk gibi tayarak, bununla kt gzden ve tehlikelerden korunacaklarna inanrlar.

    Kurdun tersine olarak da, korkaklkla dlekliin timsali saylan tavan, btn Trk halklarndaki gibi, Zaza ve Krman Krtlerde de, uursuz saylr. Hele Alevi-Krtler, bu inanta pek ar davranrlar. Etini, asla yemezler. Tavann getii grlen bir tarlay o yl ekmezler!

    15) Da ba Yatr / Evliyas, Tilalo-Munzur-Kelolan Ziyaretleri. Hunlar ve Gktrklerdeki gibi, Dastan-Azerbaycan ve Trkiyede de, yce da balar ve tepeler zerinde, Uuz denilen ve uzun boyluluundan uzun mezarlarda yatan Evliyaya inanlr. Krtlerde bu inan ve gelenekler, yaygn ve millidir. 22 Haziran Gn dnmnden az nce yaylaklara karken, bu gibi Da ba Evliya / Yatrlarnn mezarlar banda koyun ve sr srlerini de dolatrp, kurbanlar keserek ve davul-zurna veya azdan sylenen trklerin makamlar ile, topluca kadn-erkek bir arada oynayp, birlikte yemekler yiyerek ,enlik ederler. Trkmen ve Yrklerde de bu gelenekler vardr. Diyarbakr yannda Til-Alo (Ali Tepesi), Tuncelide Muzur/Munzur-Baba ve Karsta Arpaay ile merkezi Zaradn gneyinde Oku olu ky tepesinde (1877den nceki nl Erzurum Salnamelerinde de anlan) Kelolan adl yatrlar iin sylenen : Ka-bedeki Hac-Aasna, scak helva gtren sadk hizmetkarn ermilii menkbesi, Yerli, Trkmen ve Krtlerde, hep bir ve yaygndr.

    16) Halk hikayelerinde Krolu ve Tepegz, Eski-Ouzlarn destanlarndaki Krolu/Korolu boyu, 110 yl nce Aleksander Jabann, Erzuruma gelen Krtlerden tespit ettii ve 1934te de Ervanda Ermenilerin bastrtt gibi, Krtler arasnda da yaamaktadr. Koroli-Aruni ve Koroli-legi deyimleri de Krtede vardr. Krtlerce, sakar ve ziyankar kimselere Tepegz denilmesi, Dede Korkut Kitabnda anld gibi, Ouzlarn bu yarat, uursuz ve kendilerine ok zarar veren bir timsal saymalar geleneinden ileri geliyor.

    ***
    Muhterem Misafirler, Aziz Arkadalar, Sevgili renciler, deerli vaktinizi ok aldm. Asya ile Avrupay bir arada gsteren u haritadaki, tarih boyunca Trklerin yayld ve devletler kurup yaad lkelerde, Krt adl gl ,kalabalk ve atl atl gebe yaayndaki uruun, be ayr blgedeki yurtlarn ve tarihteki anllarn grdk. Corafya adlarna ve hatralarna varnca, dillerinden kalan szlerin de, yalnz Trke olduunu belirttik. Bunlarn be kolunun da, Saka (skit) Trkleri birlii iinde yaadklarn, ilk cihangir Trk hkmdar Afrasyab (Alp-Er-Tonga) adl destanlaan kahramann Uygur, Karahanl, Seluklular da olduu gibi, Kr-Aras / Aran-Krtleri ve Dicle-Krtleri/Krmanlarca da, ulu ata sayldn, delilleriyle grdk.

    Ayrca, 1597 ylna kadar Dicle Krtleri arasnda yaayp bilinen eref nameye gemi ve 1884te Diyar-bekir Salmanesinde de anlan, Krt-Ouz namesinin, yan Dede Korkut Ouz Namelerindeki Dicle Krtleri Elbeleri Bogduz-aman Slalesi Destann, son 100 yldan beri kastl olarak Ruslarn yapt yaynlarda nasl tahrif edip, tersine gstermeye altklarn ve bu gerein ilim dnyasnca bilinmemesine nasl gayret ettiklerini grdk. arlk anda Petersburg limle Akademisi adna eref Namenin I.Cildini Franszcaya evirip, geniz notlar ve izahlar yapan bu akademi Azasndan F.Charmonnn 1868te, bizim Boduz-Amanmz, klk deitirerek nasl Ermeni-Boos yaptn; Sovyet Rusyann Moskovadan verdii talimatla, 1927de eski Rus diplomat V:Minorskynin slam Ansiklopedisindeki o uzun ve szde kl, krk yaran mahiyetteki Krtler maddesinde, Krt-Ouz Namesine ve Krtlerin Ouz-Hanllar soyundan geliini gsteren milli ananeleriyle destanlara, hi dokunmadn; bunun gibi eski bir Rus diplomat olan B.Nikitinin de, 1956da Pariste kan hacimli Krtler adl kitabnda, yz kzarmadan Boduz-Aman adn, nasl Badad-Zemin biimine soktuunu, yeniden hatrlatmak isterim. Son yz yldr Ruslarn, Rus diplomatlarnn talimatlarna gre alp yayn yapan Akademi ve Bilginlerin, Krtler zerine kardklar yaynlarn, gerek mahiyeti, ite bylece Trklk ve Ouzluk varlklarn tahrif etmektir. Btn dnya ktphanelerinde ve niversiteler ile Enstitlerde de, Ruslar bylece, ustalkl ve yabanc dillerle neredilmi Krtler hakkndaki eserleri, birer el kitab iini gryor! in en ac taraf, Milli Eitim Bakanl adna stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesinden Yetkili Tahrir Heyetinin idaresinde kan Trke slam Ansiklopedisine, 1955te tercme yoluyla V.Minorskynin o Krtler makalesinin, aynen alnmasdr. Trkln ve ilmin, nasl bir Rus elme-oyununa getirildii, bu ac ve unutulmaz misalden bellidir.

    Tarih, Dil, Antropoloji, Etnografya ve Etnoloji, Milli Destan ve Gelenekler ile Folklor gibi, kkleri ve soyu aratrlp, belirtmeye yarayan btn ilimler bakmndan Dicle-Krtleri de iyice aratrlnca, varlan biricik sonu, ite burada arz ettiim gibi, Trklk ve Ouzluk vardr. Fakat, bata Ruslar, btn tarihi Trkl paralayp datarak smrp yutmakla geen Sar-Moskoflar, Akademi ve Akademisyen ilim adamlar ile, teki Trk (mesela, Sovyet Trkmenistan, zbek, Kazanl, Krml, Krgz, Kazak, Bakurt, hatta kastl olarak 1918den beri bir Fars uruuna ait olan Azeri adn takip, bize de okul kitaplarmzda kullandrp, gazetelerde bile bahsettirdikleri Azerbaycanl Trk) uruklar gibi, Krtleride Trklerden ayr rktan gsteren emperyalist devletlerin yaynlarna ve onlara uyan yabanclara, alet olmamalyz. Ulu Tanr, bize de akl ve idrak vermitir. Gerek ilim gr ve metotlarn, biliyoruz. Bunlara gre ve n hkmlerden syrlm olarak, her ey gibi, Krtlerin tarih, dil ve teki sosyal bilimler bakmndan incelenmesini, kendimiz yapmalyz. Krtler uruundan saylan ve gerek ilim kafas olanlar da, bu ie eilmeli.

    Btn mesele, konumaman Giriinde de arz ettiim gibi bizde, Trk tarihi ile Trk uruklarnn Eski-Dnyann ktasna yayl sahalarnn enginlii ve henz Trkiyede Tarih Enstitsnn 1916 doumlu ve yeni yeni yrmeye balayan bir ocuk durumunda oluu, ii geciktirmi ve meydan emperyalist devletlerin ilmi siyasete alet eden dzenbaz kiilerine brakm olmasndandr! Artk bu milli ve ilmi vecibeye Trkiyede ilk nce, Gaziler-Oca, ehitler-Yata Erzurumde, bu 1919 lk Byk Milli Kongre ehrimizdeki Atatrk niversitesi ve onun Aratrma Enstitsnn balayacana inanyoruz.

    Bu umutla dolu olarak konferansm bitirirken, pek ender grlen sabr ve dikkatle bendenizi saatlerce dinlemek ltfunda bulunduunuz iin, hepinize ayr ayr teekkrlerimi sunarm. Szlerimi, rahmetli Ziya Gkalpin, Malta esaretinden dnnden, Diyarbakrda kard haftalk Kk Mecmuann 5 Haziran 1922 tarihli ilk saysnda, Trklerle Krtler adl makalesinin sonundaki u cmle ile bitiriyorum:

    Krtleri sevmeyen bir Trk varsa, Trk deildir; Trkleri sevmeyen bir Krt varsa, Krt deildir!..

    * 1967 Siirt l Yllnda (Ankara 1968, s.36-39), Atl gebe bir hayat sren Trklerin, birbirinden uzak Be Blgede Krt adl gl uruu zerine, zet bilgilerimiz yer almtr. K.M.F.

    * Derleme Szl, VIII, T.D.K.Yayn,Ankara 1975, s.3046-3047.

    * W.RADLOFF. Sibiryadan I,eviren:A.TEMR,stanbul 1954,s.146

    ** NEMETH, A Honfolizló Mzgyarsag Kizlakulásan,Budapest 1930,s.249-250.

    *** AGATHANGELOS (CXII) Yunancasnda. Kordobitun, Latincesinde Kordobitarum deniyor.

    **** (XVI. Altaistik Kongresinde (1979 Ankara), Bildirim : Van-Vastan/Geva ve Hakari-Pasandatta Afrasyab ile onun Beler Pnar ve maaras zerine yaayan halk inanlar, anlatlmtr.)

  2. #2
    Saka
    Guest

    Merhaba

    bitmitir..

  3. #3
    bozok
    Guest
    Kendini Krt zanneden Trkler

    guler.komurcu@aksam.com.tr
    gulerkomurcu@superonline.com

    17.08.2007


    Cumhurbakan Sezer dn hi kimsenin beklemedii bir hareket yapt ve Erdoann elindeki yeni Bakanlar Kurulu listesine bakmaya dahi gerek grmeden onaylamad-reddetti. Erdoana gre Sezer jest yapt, yeni kabinenin onayn yeni cumhurbakanna brakt. Sezer tavr jest mi rest mi? Speklasyonlar geelim, iinde bulunduumuz kritik sre sadece bekleyip-grme sukunetini gerektirdii iin sukunetle bekleme haline devam edelim. KK srecinde baka hangi restler ya da jestler olacak? Greceiz. (Bu arada DTPye dikkat diyorum, bir srpriz de oradan gelebilir mi acaba?)

    imdi, gndemin bir baka cephesine geelim. Deerli bir okurumdan gelen e-postay paylamak istiyorum, PKK kamplarndan cezaevine oradan da Meclise giren Sabahat TUNCEL vakasna dair nemli bir analiz gndermi okurum, aktaryorum;

    Seimler ncesinde yine Aleviler Trkiyenin gndemini megul ettiler. Her siyasi parti kendi vitrinini glendirmek iin Alevi kesimin nde gelen ahslarn seimlerde aday gsterdi. Kazananlar arasnda ok ilgin bir portre var. Bu ahs; stanbul 3. Blgeden seilen Sabahat Tuncel! Sabahat Tuncelin seilmesi Trkiyedeki Alevilerin nasl eitli amalar iin kullanlp kandrldn gsteren ilgin bir olaydr. Peki, Sabahat Tuncel kimdir?

    Sabahat Tuncelin, Baclarda 5 Kasm 2006 tarihinde PKK rgt militanlar ile toplant halinde iken yakaland basna yansd. Bu kii, 2004 ylnda K.Iraka da geip PKK toplantlarna katlyor. Yani, kendisini sk bir Krt milliyetisi olarak gryor. Babasnn aklamalarndan da bu ailenin kendilerini Alevi Krd saydklar anlalyor. Sabahat; Krtlkten de teye gidip Krt rkl yapan PKKya katlp Trk askerlerini vuranlara destek veriyor. Seimlerde Sabahati aday gsteriyorlar ve seiyorlar. O zaman, Alevi Krd ne demektir?

    Rza Zelyutun 8 Austos 2007 tarihli yazsnda Alevi Krtleri hakknda tarihi temellere dayali ilgin (bir o kadar doru) bilgiler vermektedir: Alevilik zerine bizim ve dier aratrmaclarn yapt almalar gsteriyor ki Anadoludaki Alevi kimliini; Trk kltr ekillendirmitir. Alevi olup da kendisini Krt sananlar; daha sonradan Krt basks ile asimile olmu topluluklardr.

    Hemen hatrlatalm: 1240 ylndaki Alevi Trkmen ayaklanmas olan Babalilar ayaklanmasnn bastrlmasnda, Frank ve Grc askerleri gibi Krtler de kullanlmtr. 1514 ylndaki aldran Savanda, Krt airet aalar, Alevi Trkmen ah smailin deil Osmanl Padiah Yavuz Sultan Selimin yannda yer almlardr. Bu hizmetleri yznden Selim, Krt beylerine zerklik vermi; Dou Anadolu da miri toprak olmaktan kartlmtr. Blgeye egemen olan Krt airetleri, Osmanlya dayanarak Alevi airetleri ezmilerdir. Bu bask sonucunda Alevi Trkmenler, dillerini yer yer yitirerek Krte konumaya balamlar. 1891 ylnda Padiah Abdlhamit, Hamidiye Alaylar adnda Krt airet reislerine askeri birlikler kurdurttu. Bu alaylar, blgedeki Alevileri yeniden ezdiler. Bu silahl bask karsnda baz Alevi airetler, Krt beylerinin snts haline geldiler. Dou Anadoluda 1514ten 1909a kadar sren bask sonucunda birok Alevi Trk boyu Krtleti.

    te Sabahat Tuncel de Krt airetlerinin basks sonucu kimliini unutmu, yitirmi en z Trk boylarndan birinin ocuudur. Sabahat Tuncelin ailesi, Balaban Airetinden. Balabanlar, byk bir airet olan Begdili Airetine baldr. 13. Yzylda yaayan byk tarihi Residuddin, Begdili Trkmenlerini, padiah karan Ouz boylarndan birisi olarak kabul etmektedir.

    Kanuni Sultan Sleyman zamannda, Begdili Airetine bal olan boylar iinde Balabanllardan 100 evin vergiye baland gsteriliyor. Ben yazmyorum, tarih yazyor. Yani Balabanl Airetinden olan Sabahat Tuncel, Krt deil, en has Trktr.

    Fakat; Krt airet basks sonucu onun aireti dilini yitirince, bunlar kendilerinin Krt olduunu sanmaya balamlardr. Trkiyede kk Alevi olanlarn Krt olma ihtimali ok ok zayftr. Bunu, Dou Anadoluyu iyi tanyan aratrmac Cemal enerin anlatmyla formle edersek yle deriz: Trkiyede Alevi isen Trksn... Biliyorum ki Sabahat, bunu kabul etmeyecek. Fakat kendisi, Anadoluda Alevilerin neden ounluktan aznla dtn gsteren asimilasyon (Krt airetleri tarafndan eritme) politikasnn en canl rnei olarak nmzde duruyor.

    Krt airetleri tarafndan, baskyla asimile edilen, kendisini KRT zannettirilen gerekte z be z Trk olan acaba Mecliste baka kim-kimler var? rtleri kaldrmann zaman gelmedi mi? Geldi.

Benzer Konular

  1. Krtlerin temsilcisi kim?
    By bozok in forum Trkiye'de Siyasi Partiler
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj: 09-14-2009, 07:02 PM
  2. Krtlerin Trkl
    By atoybil in forum Tarih
    Cevaplar: 4
    Son Mesaj: 06-25-2008, 02:58 PM
  3. Krtlerin Trkl 2
    By atoybil in forum Tarih
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj: 12-23-2005, 01:44 AM
  4. Maa Krtlerin Yazgs
    By türükbil in forum AB, Avrupa Birligi ve Trkler
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj: 11-20-2005, 01:52 PM
  5. Trkiye'deki Krtlerin
    By atoybil in forum Bir Oy Bil, At Oy Bil
    Cevaplar: 0
    Son Mesaj: 10-20-2005, 12:32 AM

Yetkileriniz

  • Konu Acma Yetkiniz Yok
  • Cevap Yazma Yetkiniz Yok
  • Eklenti Ykleme Yetkiniz Yok
  • Mesajinizi Degistirme Yetkiniz Yok
  •  
Bitkisel Tedavi | Dogal Tedavi | Gazete Haberleri | Sikayet Yolla | Tketici Haklari | Aloe Vera | Nas?l Zayiflarim | Diyet Liste | Bitkisel Tedavi